یادداشت و گفتگو
مهندس پرویز غیاث‌الدین، دبیر سندیکای شرکت‌های تولیدکننده برق
تاریخ انتشار : 1398/07/07 11:12 AM
پرونده بحران صنعت برق دوباره به بایگانی رفت؛ خاموش اما خطرناک
تابستان تمام شد.
این جمله برای هر قشری معنای متفاوتی دارد. آغاز مهر و بازگشایی مدارس، پایان روزهای داغ و شروع پاییز و ده‌ها معنای متفاوت دیگر در بطن این جمله پنهان است. با این حال اما برای صنعت برق پایان تابستان، به معنای پایان یک کابوس بزرگ به نام خاموشی است.
تابستان 97 وقتی وزارت نیرو در بستر ماه های کم آب و خشکسالی که پس از نیم قرن به اوج خود رسیده بود، ناگزیر به اعمال خاموشی در مناطق مختلف کشور شد، نوک تیز پیکان انتقادات این وزارتخانه را نشانه رفته بود. درست در همان روزهای پر اضطراب برای صنعت برق کشور، تقریبا همه نهادهای تصمیم‌ساز حاکمیتی عزم خود را برای حل مشکلات صنعت برق جزم کردند تا مبادا سناریوی خاموشی‌ها دوباره تکرار شود.
اگرچه بخش خصوصی در طول آن روزهای بحرانی بارها و بارها به دلایل وقوع خاموشی‌ها اشاره و تلاش کرد با تهیه گزارشی پژوهشی، ریشه‌های رخدادی که مردم تنها قادر به درک و لمس بخش های کوچکی از آن بودند را به درستی به مسئولین نشان دهد، اما بازار توجه به این هشدارها فقط تا پایان تابستان داغ ماند و ناگهان پس از گذر از بحران همه چیز تمام شد.
وزارت نیرو باز هم به حاشیه امن بازگشت و ریشه‌های اصلی بحران فراموش شد. اگرچه وزیر نیرو، معاونین و سایر مدیران ارشد وزارت نیرو در طول روزها و ماه‌های بعد بارها به کمبود نقدینگی، اقتصاد بیمار و نامتوازن صنعت برق و ارزان بودن بهای فروش برق به مشترکین، به عنوان اصلی‌ترین چالش‌ها و ریشه‌های بروز خاموشی‌ها اشاره کردند، اما شاید به این دلیل که این وزارتخانه به عنوان متولی اصلی صنعت برق در انجام اقدامات اساسی برای حل ریشه ای بحران، قدری تعلل کرد، دولت هم نیازی به تعیین فوریت برای مواجهه با تکرار بحران خاموشی‌ها ندید.
نگاهی به آمار نشان می دهد که وزارت نیرو به این دلیل برای تامین پیک بار 57098 مگاواتی تابستان 97 به بن‌بست رسید که تولید همزمان شبکه سراسری برق در آن زمان 48659 مگاوات بوده است. به این ترتیب صنعت برق بیش از 8200  مگاوات کمبود تولید برق داشت و همین مساله به ایجاد بحران ختم شد.
نکته‌ای که نباید فراموش شود این است که خاموشی‌ها نه فقط یک بحران چند ماهه بلکه مشکلی بزرگ است که ریشه در ساختارهای اقتصادی و ناکارآمد وزارت نیرو دارند. به هر حال نمی‌توان این مساله را از نظر دور داشت که سال‌ها است بخش خصوصی، تولید حدود 60 درصد از برق مورد نیاز شبکه را برعهده دارد. نبود نهاد رگولاتوری مستقل برای تنظیم روابط منصفانه، تعیین قیمت عادلانه برای خرید برق از نیروگاه‌ها و مدیریت جامع و صحیح بازار برق، این نیروگاه‌ها را به شدت تضعیف کرده و در کنار آن به گریز سرمایه‌های بخش خصوصی از حوزه تولید برق منجر شده است.
به این ترتیب آن بخش از تولیدکنندگان که می‌توانستند با اتکا به یک فضای کسب‌وکار مناسب بر میزان راندمان و توانایی تولید خود افزوده و سهم بیشتری در تامین برق مورد نیاز کشور داشته باشند، هر سال تضعیف شدند و تحت فشار بدهی‌های معوق بانکی و سر رسید تسهیلات ارزی و قانون‌گذاری‌های یک‌سویه بیش از پیش رو به افول رفتند.
تابستان امسال اما داستان متفاوتی داشت. بهار پربارش و مخازن پرشده سدها، رودهای زنده شده و بازگشت برقابی‌ها به مدار، تابستان متفاوتی را نسبت به گذشته رقم زد. اگرچه وزیر نیرو در قالب برنامه (098) تصمیم داشت خاموشی‌ها را به صفر برساند، اما از جمع 8000 مگاوات نیروگاه برنامه‌ریزی شده برای وارد شدن به مدار تا تابستان 98، تنها 3500 مگاوات نیروگاه جدید وارد مدار شد. 098 به همت نیروگاه‌ها، 3000 مگاوات خاموشی‌های اجباری در صنایع و چاه‌های کشاورزی و نیز صرفه‌جویی مردم در مصارف خانگی محقق شد  تا وزارت نیرو تابستان امسال را با کمترین دغدغه پشت سر بگذارد.
در حقیقت تولید 9533 مگاواتی نیروگاه‌های برقابی و تجدیدپذیر در کنار 47 هزار و 323 مگاوات برق تولیدی نیروگاه‌های حرارتی پیک بار 57 هزار و 681 مگاواتی را تامین کرد تا امسال مشکل بروز خاموشی به سرخط اخبار نرسد.
مساله این‌جا است که بحران نه پایان یافته و نه حل شده و هنوز هم با همان قوت و قدرت بر این صنعت سایه افکنده است. هنوز هم قواعد نابسامان صنعت برق در قیمت‌گذاری، تعیین بهای خرید برق از نیروگاه‌ها، تمکین نکردن به احکام قانونی و بی تفاوتی نسبت به لزوم ایجاد یک نهاد رگولاتوری مستقل به قوت خود باقی است.
هیچ چیز در صنعت برق عوض نشده اما وزارت نیرو آسوده خاطر از گذراندن تابستان و رسیدن به روزهای کم مصرفی، حتی تعیین نرخ خرید برق از بخش خصوصی و تعیین نرخ آمادگی نیروگاه‌ها را هم از اولویت خارج کرده است تا نشان دهد به جای دنبال کردن راهکارهای کلیدی برای حل ریشه‌ای مشکلات، حل مقطعی آن‌ها را برای گریز از انتقادات دنبال می‌کند.
نیروگاه‌های بخش خصوصی به ده‌ها دلیل که مجال مرور آن‌ها در این نگاشت نیست، هر سال تضعیف شده و سرمایه‌های بیشتری از این بخش گریزان می‌شود، وزارت نیرو اما در بهشت روزهای پاییزی و زمستانی کم‌مصرف، کمتر دغدغه‌ای برای تابستان آینده دارد. شاید امیدواری‌ها برای تکرار یک سال پربارش بیش از نگرانی برای نیروگاه‌های خصوصی که به دلیل سیاست‌های نادرست در آستانه سقوط هستند، برای مدیران این وزارتخانه خوشایند است.